Hai chiếc áo cùng một bản vẽ, cùng một loại vải, cùng một thợ may. Chiếc thứ nhất mặc vào cử động thoải mái, vai nằm đúng chỗ. Chiếc thứ hai giơ tay lên là cả thân áo bị kéo tuột lên trên, lưng áo căng ngang. Khác biệt duy nhất nằm ở tờ giấy rập mà không ai nhìn thấy trên sản phẩm cuối cùng.
Rập (pattern) là bản vẽ hai chiều của các mảnh vải, khi may lại với nhau thì thành hình ba chiều bao quanh cơ thể. Hiểu rập, nhà thiết kế biết bản vẽ của mình làm được hay không.
Hai cách làm rập
- Dựng rập phẳng (flat pattern drafting): tính toán trên giấy từ số đo, dùng công thức và thước. Nhanh, chính xác, dễ nhân size. Phổ biến trong sản xuất.
- Xếp nếp trên ma-nơ-canh (draping): ghim vải trực tiếp lên ma-nơ-canh, tạo hình, đánh dấu rồi chuyển sang giấy. Hợp với thiết kế nhiều nếp, bất đối xứng, cần thấy khối thật.
Người học thường bắt đầu từ dựng rập phẳng để hiểu cấu trúc, rồi học xếp nếp để mở rộng khả năng tạo hình.
Số đo cần lấy
Với rập thân áo nữ cơ bản, các số đo tối thiểu:
| Số đo | Cách lấy |
|---|---|
| Vòng ngực | Vòng qua điểm nhô cao nhất của ngực, thước song song mặt sàn |
| Vòng eo | Vòng qua chỗ nhỏ nhất ở eo, buộc một sợi dây quanh eo làm mốc |
| Vòng hông | Vòng qua chỗ nở nhất của mông |
| Ngang vai | Từ đầu vai trái qua sau gáy tới đầu vai phải |
| Dài eo sau | Từ đốt sống cổ nhô cao nhất xuống dây eo |
| Dài eo trước | Từ chân cổ ở vai qua đỉnh ngực xuống dây eo |
| Chéo ngực (khoảng cách hai đỉnh ngực) | Đo ngang giữa hai điểm nhô cao nhất |
| Hạ ngực | Từ chân cổ ở vai xuống đỉnh ngực |
Người được đo mặc đồ mỏng, đứng thẳng thả lỏng, không nín thở. Đo hai lần, nếu lệch thì đo lần ba.
Độ cử động: rập không bằng số đo
Nếu rập đúng bằng số đo cơ thể, người mặc không thở và không cử động được với vải dệt thoi. Độ cử động (ease) là phần cộng thêm vào số đo:
- Cử động tối thiểu: để thở, ngồi, giơ tay. Ví dụ vòng ngực thường cộng vài centimet tới khoảng 8–10cm cho áo vừa người bằng vải dệt thoi, tuỳ hệ công thức và kiểu dáng.
- Cử động thiết kế: phần rộng thêm để tạo dáng suông, dáng rộng.
Với vải dệt kim co giãn nhiều, rập có thể nhỏ hơn số đo (độ cử động âm) để áo ôm sát.
Chọn độ cử động là quyết định thiết kế, không phải hằng số. Cùng một số đo ngực, áo sơ mi công sở và áo sơ mi dáng rộng khác nhau chủ yếu ở độ cử động.
Rập nguyên mẫu (block)
Rập nguyên mẫu, hay rập khối, là rập cơ bản vừa vặn cơ thể với độ cử động tối thiểu, không có chi tiết thiết kế: không cổ cách điệu, không túi, không nẹp. Từ một rập nguyên mẫu đã được kiểm chứng, nhà làm rập biến đổi ra hàng trăm kiểu khác nhau.
Một bộ rập nguyên mẫu cơ bản thường có: thân áo trước, thân áo sau, tay áo, váy trước, váy sau, quần. Doanh nghiệp may mặc giữ bộ rập nguyên mẫu riêng cho khách hàng mục tiêu của mình như một tài sản.
Chiết ly: biến vải phẳng thành khối cong
Cơ thể có những điểm nhô (ngực, bả vai, mông) và điểm thắt (eo). Chiết ly là phần vải được may gấp lại hình tam giác nhọn, chĩa về phía điểm nhô, để vải phẳng ôm theo khối cong.
Điều quan trọng cho nhà thiết kế: chiết ly có thể xoay. Chiết ly ngực có thể xoay từ sườn lên vai, xuống eo, vào giữa ngực, hoặc biến thành đường may bổ thân, nếp gấp, nếp chun. Tổng lượng vải “thừa” không đổi, chỉ đổi vị trí. Đây là nguyên lý phía sau rất nhiều đường cắt thiết kế.
Ký hiệu trên rập
- Đường canh sợi: mũi tên hai đầu, đặt song song biên vải khi xếp rập.
- Dấu bấm (notch): vết cắt nhỏ ở mép để khớp các mảnh khi may, ví dụ khớp tay áo với nách.
- Đường gập: mảnh cắt gập đôi vải, như giữa thân sau.
- Tên mảnh, số lượng cắt, size: “Thân trước – cắt 1 gập đôi – size M”.
- Vị trí cúc, khuy, túi: chấm hoặc dấu chữ thập.
Đường chừa may
Rập nguyên mẫu thường vẽ theo đường may (đường sẽ khâu). Trước khi cắt, cộng thêm phần chừa may ra ngoài: phổ biến khoảng 1cm cho đường may thân, nhiều hơn ở gấu và những chỗ muốn sửa rộng sau này. Ghi rõ trên rập đã có chừa may hay chưa, vì nhầm lẫn này làm áo nhỏ đi hoặc to ra cả size.
Kiểm rập bằng vải mộc
Không cắt vải thật từ rập chưa kiểm. May thử bằng vải mộc (toile, muslin) rẻ tiền, có tính chất gần với vải thật (dệt thoi nhẹ cho áo sơ mi, dày hơn cho áo khoác). Mặc thử và kiểm:
- Đường sườn có thẳng đứng không, hay lệch ra trước ra sau.
- Đường vai có nằm trên đỉnh vai không.
- Có nếp kéo chéo nào không: nếp chỉ về điểm bị căng.
- Ngồi xuống, giơ tay, với ra trước: áo có kéo, bó chỗ nào.
- Vẽ thẳng lên vải mộc chỗ cần sửa, tháo ra, chuyển sửa đổi về rập giấy.
Bài tập tuần này
- Lấy đủ 8 số đo của một người, ghi ngày đo.
- Theo một giáo trình dựng rập cơ bản, dựng thân áo trước và sau tỷ lệ 1:1 trên giấy.
- Ghi đủ ký hiệu: canh sợi, dấu bấm, tên mảnh.
- Cộng chừa may 1cm, cắt vải mộc, may thử.
- Mặc thử, chụp ảnh trước, sau, nghiêng; khoanh các nếp kéo.
- Sửa rập, may lần hai, so ảnh.
Việc nên làm tiếp theo: khi đã có rập thân áo vừa vặn, thử xoay chiết ly ngực sang ba vị trí khác nhau và may ba mẫu nhỏ bằng giấy hoặc vải mộc. Bạn sẽ thấy tận mắt vì sao một nhà thiết kế hiểu rập có thể vẽ những đường cắt mà người khác không nghĩ ra.
Câu hỏi thường gặp
Rập trong may mặc là gì?
Là bản vẽ hai chiều của các mảnh vải cấu thành trang phục, có ký hiệu canh sợi, dấu bấm và tên mảnh. Khi cắt và may lại, các mảnh tạo thành hình ba chiều ôm cơ thể.
Độ cử động trong rập là gì?
Là phần cộng thêm vào số đo cơ thể để người mặc thở, ngồi, cử động được, cộng với phần rộng thêm theo kiểu dáng thiết kế. Vải dệt kim co giãn có thể dùng độ cử động âm.
Rập nguyên mẫu là gì?
Là rập cơ bản vừa vặn cơ thể, chưa có chi tiết thiết kế. Từ rập nguyên mẫu đã kiểm chứng, nhà làm rập biến đổi ra nhiều kiểu dáng khác nhau.
Chiết ly dùng để làm gì?
Chiết ly là phần vải gấp may hình tam giác chĩa về điểm nhô như ngực, mông, giúp vải phẳng ôm theo khối cong của cơ thể. Chiết ly có thể xoay sang vị trí khác hoặc biến thành đường bổ.
Vì sao phải may thử bằng vải mộc?
Để kiểm độ vừa vặn và sửa rập trước khi cắt vải thật đắt tiền. Vải mộc rẻ, có thể vẽ trực tiếp chỗ cần sửa lên rồi chuyển về rập giấy.
