Người mới hay có hai kiểu thất bại khi ghép phông. Kiểu thứ nhất: dùng năm phông trong một tờ rơi vì “mỗi phần một phong cách”, kết quả như một bảng hiệu chợ đêm. Kiểu thứ hai tinh vi hơn: dùng hai phông không chân gần giống nhau cho tiêu đề và thân bài. Người xem không nói được là sai ở đâu, chỉ thấy có gì đó “cấn cấn”.
Kiểu thứ hai mới là lỗi đáng học. Hai phông gần giống nhau trông như một phông bị lỗi, không như hai lựa chọn có chủ đích. Nguyên tắc ghép phông quan trọng nhất vì vậy là: hoặc giống hẳn, hoặc khác hẳn.
Một họ phông có thể đủ cho cả ấn phẩm
Trước khi nghĩ tới ghép, hãy hỏi: một họ phông có đủ không? Một họ chữ tốt có nhiều độ đậm (từ mảnh tới rất đậm), có nghiêng, có khi có cả bản hẹp và bản rộng. Chỉ với một họ, bạn đã tạo được phân cấp bằng cỡ, độ đậm, chữ hoa, màu.
Nhiều ấn phẩm và giao diện đẹp nhất dùng đúng một họ chữ. Dùng một họ là cách an toàn nhất để có sự nhất quán. Chỉ ghép thêm khi bạn cần một giọng nói thứ hai rõ ràng — ví dụ tiêu đề cần cá tính mà thân bài cần trung tính.
Ba nguyên tắc ghép hai phông
1. Tương phản rõ ràng về cấu trúc
Cặp kinh điển là một phông có chân (serif) với một phông không chân (sans-serif). Nhưng tương phản có thể đến từ nhiều trục khác:
- Nét đều với nét tương phản mạnh (dày – mảnh).
- Hình học (dựa trên hình tròn, hình vuông) với nhân văn (mô phỏng nét bút viết).
- Rất đậm với rất mảnh.
- Hẹp với rộng.
Chọn một hoặc hai trục tương phản là đủ. Khác ở mọi trục thì hai phông không còn gì chung và trông như hai tài liệu dán vào nhau.
2. Khớp chiều cao chữ thường
Chiều cao chữ thường (x-height) là chiều cao của chữ x, a, o — phần thân chính không tính nét lên xuống. Hai phông cùng cỡ 12pt có thể có chiều cao chữ thường chênh nhau đáng kể, nên một phông trông to hơn hẳn phông kia.
Khi hai phông nằm trên cùng một dòng hoặc sát nhau (ví dụ chữ đậm chèn trong thân bài, nhãn và giá trị), chiều cao chữ thường gần nhau giúp chúng ăn khớp. Nếu chênh, chỉnh cỡ của một phông cho tới khi chữ thường hai bên cao bằng nhau bằng mắt.
3. Chung tinh thần hoặc chung thời kỳ
Một phông có chân mang hơi hướng cổ điển thế kỷ 18 đi với một phông không chân hình học của thập niên 1920 có thể hợp hoặc không, tuỳ chúng có chung “nhiệt độ” (ấm/lạnh, trang trọng/thân thiện) hay không. Hỏi: nếu hai phông này là hai người, họ có nói chuyện được với nhau không?
Các kiểu cặp phổ biến
| Kiểu cặp | Tiêu đề | Thân bài | Cảm giác | Dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| Có chân + không chân | Có chân tương phản nét cao | Không chân nhân văn | Trang nhã, biên tập | Tạp chí, blog, sách phi hư cấu |
| Không chân + có chân | Không chân đậm, hẹp | Có chân dễ đọc | Hiện đại, báo chí | Báo, trang tin, báo cáo |
| Một họ “siêu họ” | Bản có chân của họ | Bản không chân cùng họ | Nhất quán tuyệt đối | Hệ nhận diện lớn |
| Trang trí + trung tính | Phông viết tay hoặc trang trí | Không chân đơn giản | Thân thiện, thủ công | Thực đơn, bao bì, sự kiện nhỏ |
| Đơn cách + không chân | Không chân | Đơn cách cho số liệu, mã | Kỹ thuật | Tài liệu phần mềm, bảng dữ liệu |
Một số họ chữ được thiết kế sẵn dưới dạng “siêu họ”, có bản có chân và không chân dùng chung khung xương. Đây là lựa chọn ghép ít rủi ro nhất.
Lỗi hay gặp khi ghép phông
- Hai phông không chân gần giống nhau. Lỗi kinh điển. Chọn một thôi.
- Phông trang trí cho thân bài. Phông viết tay đẹp ở ba chữ, khó chịu ở ba đoạn.
- Hai phông đều muốn làm nhân vật chính. Một phông hiển thị rất cá tính cho tiêu đề cần một phông thân bài im lặng đi kèm.
- Quên kiểm tiếng Việt cho cả hai phông. Phông tiêu đề có dấu đẹp nhưng phông thân bài dấu lệch, hoặc ngược lại. Mỗi phông phải qua bộ chữ thử tiếng Việt riêng.
- Không kiểm độ đậm có sẵn. Phông thân bài chỉ có bản thường và đậm, không có nghiêng; khi cần nhấn trong đoạn văn, phần mềm tự làm nghiêng giả, trông méo.
Giấy phép phông chữ: phần hay bị quên
Phông chữ là phần mềm và có giấy phép. Phông miễn phí dùng cho in ấn có thể không cho phép nhúng vào ứng dụng; phông mua bản quyền cho máy tính có thể cần giấy phép riêng cho website hoặc logo. Trước khi chốt cặp phông cho khách hàng, kiểm giấy phép của cả hai cho mọi nơi sẽ dùng: in, web, ứng dụng, video. Kho phông mã nguồn mở có nhiều họ hỗ trợ tiếng Việt tốt và giấy phép rộng rãi.
Bài tập: thử ghép trong ba bước
- Chọn thân bài trước. Đặt một đoạn văn tiếng Việt dài khoảng 150 chữ, cỡ thật, và thử 4–5 phông. Chọn phông đọc dễ nhất, dấu rõ nhất. Đây là phông làm việc nặng nhất.
- Tìm tiêu đề tương phản. Viết một tiêu đề hai dòng, thử 5–6 phông khác phông thân bài ở một hoặc hai trục. Loại ngay những phông “gần giống”.
- Dựng trang thật. Đặt tiêu đề, đoạn dẫn, hai đoạn văn, một trích dẫn, một chú thích ảnh. Nheo mắt: có hai giọng rõ ràng không? Có chỗ nào hai phông giằng co không?
Ghi lại các cặp bạn thấy thành công vào một tệp riêng, kèm lý do. Sau vài chục dự án, bạn sẽ có một thư viện cặp phông đã qua thử thách thực tế — đáng giá hơn mọi danh sách “cặp phông đẹp” trên mạng, vì nó đã được kiểm với tiếng Việt và với khách hàng của chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Một thiết kế nên dùng bao nhiêu phông chữ?
Thường một đến hai họ phông là đủ. Một họ có nhiều độ đậm đã tạo được phân cấp; chỉ thêm phông thứ hai khi cần một giọng khác rõ ràng.
Ghép phông có chân và không chân có luôn đẹp không?
Không luôn luôn, nhưng đây là cặp có tương phản rõ nên dễ thành công. Vẫn cần khớp chiều cao chữ thường và chung tinh thần.
Vì sao hai phông không chân gần giống nhau lại trông sai?
Vì chúng không đủ khác để người xem hiểu là chủ đích, trông như một phông bị lỗi. Nên dùng một phông hoặc chọn hai phông khác hẳn nhau.
Chiều cao chữ thường là gì?
Là chiều cao phần thân chữ thường như x, a, o, không tính nét lên xuống. Hai phông có chiều cao chữ thường khác nhau sẽ trông to nhỏ khác nhau dù cùng cỡ.
Phông miễn phí có dùng làm logo được không?
Tuỳ giấy phép từng phông. Nhiều phông mã nguồn mở cho phép dùng thương mại, nhưng cần đọc giấy phép trước khi dùng cho logo, web hay ứng dụng.
