Nhiều căn hộ Việt Nam được chiếu sáng bằng một công thức: vài đèn âm trần ánh trắng lạnh rải đều khắp trần, bật lên là sáng rực như văn phòng. Ban ngày làm việc thì ổn. Buổi tối ngồi xem phim, ăn cơm cùng gia đình, căn phòng vẫn sáng trắng đều khắp, không có chỗ nào ấm, không có chỗ nào tối, và mọi người đều trông mệt mỏi hơn thực tế.
Ánh sáng là vật liệu rẻ nhất để thay đổi cảm nhận không gian, và cũng là thứ hay bị làm qua loa nhất.
Ba lớp ánh sáng
- Chiếu sáng chung (ambient): đủ sáng để đi lại, nhìn thấy mọi thứ. Đèn trần, đèn hắt trần, đèn âm trần phân tán.
- Chiếu sáng tác vụ (task): sáng tập trung ở chỗ làm việc cụ thể. Đèn dưới tủ bếp trên, đèn bàn học, đèn đọc sách đầu giường, đèn gương.
- Chiếu sáng điểm nhấn (accent): làm nổi một vật, một mặt tường, tạo chiều sâu. Đèn rọi tranh, đèn hắt kệ, đèn chiếu cây.
Một phòng tốt có cả ba lớp, và quan trọng hơn: mỗi lớp bật tắt riêng. Buổi tối xem phim chỉ bật điểm nhấn và một chút chung; nấu ăn bật tác vụ; dọn dẹp bật tất cả.
Độ rọi: đọc con số lux
Độ rọi đo bằng lux, là lượng ánh sáng rơi trên một mặt phẳng. Các mức tham khảo dưới đây lấy theo thực hành phổ biến trong thiết kế chiếu sáng nhà ở; tiêu chuẩn cụ thể có thể khác đôi chút:
| Khu vực, hoạt động | Độ rọi tham khảo trên mặt làm việc |
|---|---|
| Hành lang, lối đi | khoảng 100 lux |
| Phòng khách, chiếu sáng chung | khoảng 100–200 lux |
| Phòng ngủ, chiếu sáng chung | khoảng 100 lux, thấp hơn cũng được |
| Mặt bàn bếp khi sơ chế, nấu | khoảng 300–500 lux |
| Bàn học, bàn làm việc | khoảng 300–500 lux |
| Đọc sách, may vá, việc tỉ mỉ | 500 lux trở lên |
Điều đáng chú ý: mức cho chiếu sáng chung thấp hơn nhiều so với mức cho tác vụ. Nếu dùng đèn trần để đạt 500 lux cho bàn bếp, cả phòng sẽ sáng quá mức. Cách đúng là chiếu sáng chung vừa phải, cộng đèn tác vụ tại chỗ.
Điện thoại có nhiều ứng dụng đo lux; không chính xác như máy đo chuyên dụng nhưng đủ để so sánh các khu trong nhà.
Nhiệt độ màu: con số Kelvin
- Khoảng 2700K: vàng ấm, gần ánh đèn sợi đốt. Hợp phòng ngủ, phòng khách buổi tối.
- Khoảng 3000K: ấm trung tính, dễ dùng nhất cho nhà ở.
- Khoảng 4000K: trắng trung tính. Hợp bếp, phòng làm việc, nhà vệ sinh.
- Từ 5000K trở lên: trắng lạnh, hơi xanh. Hợp nhà xưởng, văn phòng; trong nhà ở buổi tối thường gây cảm giác lạnh lẽo.
Lỗi hay gặp: trộn nhiều nhiệt độ màu trong cùng một không gian nhìn thấy được, ví dụ đèn âm trần 6500K cạnh đèn hắt 3000K. Mặt trần lốm đốm hai màu trông lộn xộn. Trong một phòng, giữ các đèn cùng lớp cùng nhiệt độ màu; nếu khác thì khác có chủ đích.
Chỉ số hoàn màu CRI
CRI cho biết đèn tái hiện màu sắc vật thể trung thực tới đâu so với nguồn sáng chuẩn, thang tối đa 100. Đèn có CRI thấp làm màu da xanh xao, thức ăn nhợt nhạt, gỗ mất độ ấm.
- Nhà ở nên dùng đèn CRI từ 80 trở lên.
- Khu bếp, bàn ăn, gương trang điểm, nơi treo tranh nên từ 90 trở lên.
Đèn giá rẻ thường không ghi CRI hoặc CRI thấp. Hai bóng cùng công suất, cùng Kelvin có thể cho cảm nhận khác hẳn nhau vì chỉ số này.
Chói: kẻ thù của ánh sáng đẹp
Chói là khi nhìn thấy trực tiếp nguồn sáng rất sáng trong tầm mắt. Những chỗ hay gây chói trong nhà:
- Đèn âm trần chiếu thẳng xuống ghế sofa, người nằm nhìn lên thấy ngay bóng đèn.
- Đèn thả bàn ăn treo quá cao, bóng lộ ra dưới chao khi ngồi.
- Dải LED hắt trần lộ từng hạt vì hộc hắt quá nông.
- Đèn gương đặt phía trên đầu tạo bóng đổ trên mặt, thay vì hai bên gương.
Cách tránh: chọn đèn có góc chụp sâu, đặt đèn âm trần tránh ngay trên chỗ nằm, đèn thả bàn ăn thường treo đáy chao cách mặt bàn khoảng 70–80cm, dải LED dùng loại có vỏ tán quang.
Kết hợp ánh sáng tự nhiên
Căn hộ Việt Nam thường có một mặt thoáng. Ban ngày, vùng gần cửa rất sáng, sâu trong nhà tối. Bổ sung đèn chiếu sáng chung ở nửa sâu trong, để tường sâu nhất sáng hơn một chút, giúp căn phòng bớt cảm giác hầm. Màu sơn tường và trần sáng, mờ giúp phản xạ ánh sáng sâu hơn.
Quy trình thiết kế chiếu sáng một phòng
- Liệt kê hoạt động trong phòng và thời điểm diễn ra.
- Đánh dấu trên mặt bằng vị trí của từng hoạt động (ghế đọc sách, mặt bếp, bàn ăn).
- Đặt đèn tác vụ cho từng vị trí trước.
- Thêm điểm nhấn: một mặt tường, một kệ, một góc cây.
- Cuối cùng mới thêm chiếu sáng chung, vừa đủ.
- Chia nhóm công tắc theo lớp, cân nhắc bộ điều chỉnh độ sáng cho phòng khách và phòng ngủ.
- Ghi thông số cho từng đèn: quang thông, Kelvin, CRI, góc chiếu.
Việc nên làm tiếp theo: tối nay, tắt đèn trần phòng khách, chỉ để một đèn cây hoặc đèn bàn ánh ấm ở góc phòng và một đèn nhỏ hắt lên tường. Ngồi đó mười phút. Cảm nhận khác biệt đó là lý do bạn nên thiết kế ánh sáng thành lớp, thay vì chỉ chọn số lượng đèn trần.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng ba lớp trong nội thất là gì?
Là cách chiếu sáng gồm lớp chung để đi lại, lớp tác vụ cho chỗ làm việc cụ thể và lớp điểm nhấn để tạo chiều sâu. Mỗi lớp nên có công tắc riêng.
Phòng khách nên dùng đèn bao nhiêu Kelvin?
Nhà ở thường hợp với khoảng 2700–3000K cho phòng khách và phòng ngủ vì ánh ấm dễ chịu buổi tối. Bếp và bàn làm việc có thể dùng khoảng 4000K.
CRI của đèn là gì?
Là chỉ số hoàn màu, cho biết đèn tái hiện màu sắc vật thể trung thực tới đâu, tối đa 100. Nhà ở nên từ 80 trở lên, khu bếp, bàn ăn, gương trang điểm nên từ 90.
Bàn học cần độ sáng bao nhiêu lux?
Mức tham khảo phổ biến là khoảng 300–500 lux trên mặt bàn, thường đạt bằng đèn bàn kết hợp chiếu sáng chung vừa phải.
Đèn thả bàn ăn treo cao bao nhiêu?
Thường treo sao cho đáy chao cách mặt bàn khoảng 70–80cm, đủ sáng mặt bàn mà không che tầm nhìn hay lộ bóng đèn khi ngồi.
