Cảm giác của chúng ta khi nhìn một tấm poster là mắt lướt êm từ góc này sang góc kia. Thực tế không phải vậy. Mắt di chuyển bằng những bước nhảy rất nhanh (saccade) xen giữa các điểm dừng ngắn (fixation), thường khoảng một phần năm đến một phần ba giây. Trong lúc nhảy, ta gần như không thu nhận thông tin. Mọi thứ ta “thấy” được ghép lại từ vài điểm dừng ấy.
Hệ quả cho người thiết kế: bạn không thiết kế một bức tranh để người ta ngắm toàn bộ, bạn thiết kế một chuỗi điểm dừng. Câu hỏi đúng không phải “trang có đẹp không” mà là “mắt sẽ dừng ở đâu, theo thứ tự nào, và có dừng ở những chỗ cần dừng không”.
Điểm vào: nơi mắt dừng lần đầu
Điểm dừng đầu tiên thường rơi vào phần tử có tương phản cao nhất so với xung quanh. Theo thứ tự hay gặp, những thứ kéo mắt mạnh nhất là:
- Khuôn mặt người, đặc biệt là mắt.
- Vùng tương phản sáng tối mạnh.
- Màu bão hoà trên nền trung tính.
- Chữ rất lớn.
- Phần tử bị cô lập giữa khoảng trống.
Một bản thiết kế tốt có một điểm vào rõ ràng. Hai điểm vào mạnh ngang nhau tạo ra sự giằng co: mắt nhảy qua lại giữa chúng và người xem cảm thấy mệt mà không biết vì sao.
Khuôn mặt và hướng nhìn
Có một hiện tượng được ghi nhận nhiều trong các nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt: khi người trong ảnh nhìn về một hướng, người xem có xu hướng nhìn theo. Nếu người mẫu nhìn thẳng ra ngoài, người xem nhìn vào mặt họ và dừng ở đó. Nếu người mẫu nhìn về phía tiêu đề, nhiều người xem sẽ dời mắt sang tiêu đề.
Áp dụng: khi chọn ảnh người cho ấn phẩm, ưu tiên ảnh có hướng nhìn hoặc hướng cơ thể chỉ vào nội dung chính. Nếu ảnh nhìn ra ngoài mép, cân nhắc lật ảnh — miễn là không có chữ hay chi tiết bất đối xứng dễ lộ.
Mẫu đọc chữ Z và chữ F
Với người đọc văn bản từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, có hai mẫu đường đi hay được nhắc tới:
| Mẫu | Hình thành khi | Đường đi | Đặt gì ở đâu |
|---|---|---|---|
| Chữ Z | Trang ít chữ, nhiều hình: poster, trang bìa, quảng cáo | Góc trên trái → góc trên phải → chéo xuống góc dưới trái → góc dưới phải | Nhận diện ở trên trái, hành động (nút, số điện thoại) ở dưới phải |
| Chữ F | Trang nhiều chữ: bài viết, kết quả tìm kiếm, danh sách | Đọc vài dòng đầu gần hết, rồi các dòng sau chỉ đọc phần đầu bên trái | Từ khoá quan trọng ở đầu dòng, đầu đoạn, đầu tiêu đề phụ |
Hai mẫu này là xu hướng, không phải luật. Một điểm nhấn đủ mạnh sẽ bẻ gãy chúng ngay. Giá trị thực của chúng là nhắc bạn rằng phần bên phải và phần dưới của trang ít được nhìn hơn, trừ khi bạn chủ động kéo mắt tới đó.
Mẫu chữ F có một bài học rất thực tế cho người viết nội dung: người đọc lướt chủ yếu đọc vài chữ đầu mỗi dòng. Tiêu đề phụ “Một số lưu ý quan trọng khi chọn giấy” kém hơn “Giấy: bốn lưu ý khi chọn”, vì từ khoá đứng đầu.
Nhịp điệu: lặp lại để mắt đi tiếp
Sau điểm vào, mắt cần lý do để đi tiếp. Nhịp điệu — sự lặp lại có quy luật của một yếu tố — là một trong những lý do đó. Khi mắt nhận ra một mẫu lặp (ba ảnh cùng cỡ, bốn khối chữ cùng kiểu), nó dự đoán phần tử tiếp theo sẽ ở đâu và đi tới đó.
Có ba kiểu nhịp:
- Nhịp đều: các phần tử giống nhau, cách đều. Ổn định, dễ đoán, hợp với danh mục sản phẩm, lịch trình.
- Nhịp xen kẽ: hai kiểu luân phiên (ảnh trái – ảnh phải). Tạo chuyển động nhẹ khi cuộn trang dài.
- Nhịp tăng tiến: phần tử lớn dần hoặc nhỏ dần, dẫn mắt theo một hướng. Hay dùng để dẫn tới một điểm kết.
Nhịp cũng tạo ra chỗ để phá nhịp: trong một hàng sáu ô giống nhau, ô thứ năm đổi màu sẽ được nhìn thấy trước tiên. Đó là cách làm nổi bật mà không cần tăng cỡ.
Lỗi thường gặp khi thiết kế đường đi của mắt
- Điểm vào không phải thông tin chính. Một hoạ tiết trang trí có tương phản mạnh nhất trang, mắt dừng ở đó rồi không biết đi đâu.
- Đường đi bị cắt đứt. Một khối nặng chắn giữa tiêu đề và thông tin hành động, mắt dừng lại ở khối đó.
- Nút hành động đặt ở chỗ mắt không tới. Góc trên phải của một trang poster nhiều chữ, nơi mẫu F ít khi quét.
- Nhịp không đều mà cũng không có chủ ý. Ba ảnh chênh nhau vài milimét: không đủ khác để là nhấn, không đủ giống để là nhịp.
Kiểm đường đi của mắt không cần máy theo dõi
- Tự vẽ đường dự kiến. In bản thiết kế, dùng bút đánh số 1, 2, 3, 4 lên các điểm bạn muốn mắt dừng theo thứ tự.
- Nhờ người khác chỉ tay. Đưa bản in cho một người chưa xem, bảo họ vừa nhìn vừa chỉ ngón tay vào chỗ đang nhìn, trong 10 giây. Ghi lại thứ tự.
- So hai đường. Chỗ nào lệch là chỗ tương phản đang đặt sai.
- Làm mờ. Bản làm mờ cho thấy thứ tự tương phản thô, gần với điểm dừng đầu tiên.
Phương pháp chỉ tay thô hơn máy theo dõi mắt, nhưng với 4–5 người đã đủ phát hiện những lỗi lớn nhất.
Lần tới khi dàn một trang, hãy bắt đầu bằng câu hỏi: “Điểm dừng số 1 là gì, số 2 là gì, và điều gì khiến mắt đi từ 1 sang 2?” Nếu bạn không trả lời được câu thứ ba, người xem cũng sẽ không đi tới đó.
Câu hỏi thường gặp
Mắt người đọc một trang theo thứ tự nào?
Mắt dừng đầu tiên ở chỗ tương phản mạnh nhất, thường là khuôn mặt, vùng sáng tối gắt hoặc màu nổi. Sau đó nó đi theo tương phản giảm dần, hướng nhìn trong ảnh và các mẫu lặp lại.
Mẫu chữ F là gì?
Là xu hướng người đọc lướt trang nhiều chữ: đọc gần hết vài dòng đầu, sau đó chỉ đọc phần đầu bên trái các dòng tiếp theo. Vì vậy nên đưa từ khoá lên đầu tiêu đề và đầu đoạn.
Khi nào dùng bố cục chữ Z?
Với trang ít chữ như poster, bìa, quảng cáo. Nhận diện đặt trên trái, thông tin hành động đặt dưới phải nơi đường Z kết thúc.
Nhịp điệu trong thiết kế là gì?
Là sự lặp lại có quy luật của một yếu tố như hình, màu, khoảng cách. Nhịp giúp mắt dự đoán và đi tiếp, đồng thời tạo nền để một chỗ phá nhịp trở nên nổi bật.
Làm sao kiểm tra mắt người xem đi đúng hướng mà không cần thiết bị?
Nhờ vài người chưa xem vừa nhìn bản in vừa chỉ tay vào chỗ đang nhìn trong 10 giây, ghi lại thứ tự rồi so với thứ tự bạn dự định.
